สงบเงียบและรู้ – ความหมายที่แท้จริงคืออะไร

    ครูทางจิตวิญญาณได้ให้คำแนะนำเพื่อบรรลุถึง Samadhi: “จงนิ่งสงบและรู้” จงนิ่งสงบและรู้ถึงตัวตนที่แท้จริงที่อยู่เหนือชื่อและรูป หรือจงนิ่งสงบและรู้ว่าคุณคือพระเจ้า พวกเขาต้องการสื่อความหมายอะไรกันแน่? 

    คุณจะอยู่นิ่งๆ ได้อย่างไรบนโลกที่หมุนด้วยความเร็ว 1,000 ไมล์ต่อชั่วโมงรอบแกน, 67,000 ไมล์ต่อชั่วโมงรอบดวงอาทิตย์, 500,000 ไมล์ต่อชั่วโมงรอบกาแล็กซี และอีกหลายล้านไมล์ต่อชั่วโมงผ่านจักรวาล? หัวใจของคุณกำลังเต้น, เซลล์กำลังเคลื่อนไหวภายใน, อาหารกำลังย่อย, สมองกำลังสร้างคลื่นสมอง, และเลือดของคุณกำลังสูบฉีด เราจะอยู่นิ่งได้อย่างไร? อะไรคือสิ่งที่ทำให้เรานิ่ง? เห็นได้ชัดว่าไม่มีร่างกายของใครสามารถอยู่นิ่งได้อย่างสมบูรณ์ท่ามกลางกาลอวกาศได้ เพราะกาลอวกาศนั้นคือการเคลื่อนไหว.

 

    ดังนั้นเมื่อเรากล่าวว่า “จงสงบนิ่งและรู้เถิด” เรากำลังกล่าวถึงสิ่งอื่น สิ่งที่อยู่เหนือเวลาและอวกาศ สิ่งที่อยู่เหนือสิ่งที่เป็นรูปธรรม “ความสงบนิ่ง” ที่กล่าวถึง จึงเป็นสิ่งที่เราไม่มีคำศัพท์ภาษาไทยในยุคปัจจุบันอธิบายได้ "ความสงบนิ่ง" เป็นคำที่ใกล้เคียงที่สุด แต่ก็ยังไม่เพียงพอที่จะอธิบายถึงสิ่งที่ไม่ได้มาจากโลกแห่งทวิลักษณ์นี้ สิ่งที่ตระหนักรู้ได้จริง คือ สติอันเป็นปฐมภูมิที่อยู่เหนือทั้งความสงบนิ่งและการเคลื่อนไหว เหนือกว่ากาลเวลา มันเป็นนิรันดร์ เป็นรากฐานแห่งตัวตนของคุณที่ไม่เกิดและไม่ดับไป เหมือนศูนย์กลางของวงล้อที่มั่นคง หรือความสงบนิ่ง ณ ใจกลางของพายุเฮอริเคน เมื่อปัญญาแห่งธรรมชาติอันแท้จริงของเราถูกตระหนักรู้ มันจะชัดเจนว่าความสงบนิ่งและการเคลื่อนไหวเป็นทวิลักษณ์ที่จิตสร้างขึ้น ความเต็มและความว่างเปล่าเป็นทวิลักษณ์ที่จิตสร้างขึ้น ความเงียบและเสียงเป็นทวิลักษณ์ที่จิตสร้างขึ้น ทุกสิ่งล้วนมีอยู่โดยเนื้อแท้ในความสงบนิ่ง หรือการเคลื่อนไหวของโลกก็เหมือนกับความสงบนิ่ง โลกภายนอกที่เรียกว่าถูกก้าวข้ามไปโดยการตระหนักรู้ถึงความสงบนิ่ง ซึ่งเมื่อถูกตระหนักรู้แล้ว มันรวมสิ่งที่มันก้าวข้ามไปด้วย ทวิลักษณ์ของความสงบนิ่งและการเคลื่อนไหวย่อมพังทลายลง มันคือความลึกลับแห่งการดำรงอยู่ของคุณ เป็นการเปิดมิติทั้งปวงเข้าสู่สิ่งที่ไร้ซึ่งมิติ. คุณมาถึงศูนย์กลางที่อยู่ทุกหนทุกแห่งและไม่มีอยู่จริงนี้ได้ด้วยการหยุดการตอบสนองต่อปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นโดยไม่รู้ตัว.

 “เมื่อไม่มีการแบ่งแยกอีกต่อไประหว่างสิ่งนี้และสิ่งนั้น มันถูกเรียกว่าจุดนิ่งของเต๋า ที่จุดนิ่งใจกลางเกลียว สามารถเห็นอนันต์ในทุกสิ่ง” ~ จวงจื่อ

อย่าเสาะหาความสงบ แต่ให้หยุดการตอบสนองต่อมายาภายนอกอย่างไม่รู้ตัว แล้วในไม่ช้าสิ่งสกปรกของคุณจะตกตะกอน ดังเช่นที่เขาว่ากันในเซน มายาคือไม่ใช่ว่าโลกภายนอกไม่มีอยู่จริงในเชิงภววิทยา (จริงกับไม่จริงเป็นทวิลักษณ์อีกอย่างที่จิตที่เต็มไปด้วยทวิลักษณ์สร้างขึ้น) แต่มายาคือการมี “ตัวตน” ที่แยกจากกันว่าเป็นตัวฉัน เมื่อคุณตระหนักถึงการรับรู้ที่ไม่เกิดและไม่ดับ คุณก็เป็นอิสระที่จะแสดงบทบาทของคุณโดยไม่ต้องยึดติด รู้ว่ามีเพียงตัวละครเท่านั้นที่เกิดและตาย และชีวิตและความตายนั้นไม่ได้แตะต้องธรรมชาติที่แท้จริงของคุณ. 

  เมื่อใดก็ตามที่จิตที่ยึดติดกับตัวตนแบบจำกัดเคลื่อนไหว นั่นเป็นเพราะความไม่พึงพอใจ (ทุกข์) การต้องการให้สิ่งต่างๆ เป็นไปในแบบอื่นที่ไม่ใช่ที่เป็นอยู่ เมื่อเราทำให้แนวโน้มของความอยากและความไม่พอใจปรากฏขึ้น เมื่อมันปรากฏแล้ว การยึดติดของเรากับสิ่งเหล่านั้นก็จะลดลงโดยอัตโนมัติ และแบบแผนนั้นก็จะสูญเสียพลังไป. 

คุณไม่สามารถบังคับจิตใจให้ไม่มีความคิดได้ เพราะความต้องการที่จะไม่มีความคิดนั้นเป็นความคิดในตัวเอง มันเหมือนกับการปรารถนาที่จะไม่มีความปรารถนา อย่าพยายามบังคับความสงบด้วยจิตใจ มันก็เหมือนกับการใส่เสื้อรัดแขนให้ลิง พอปล่อยมันออก มันก็จะคลุ้มคลั่ง การที่คุณแค่กดทับความคิดเอาไว้ เรียกว่าการถูกธรรมตามครอบงำ มันคือการจับลิงไว้ไม่ให้ขยับ การทำสมาธิไม่ใช่การกดความคิด แต่คือการรับรู้สิ่งที่อยู่เหนือความคิด.

อย่าพยายามกดความคิดของคุณ ปล่อยให้มันเข้ามาและผ่านไปโดยไม่ต้องยึดติดกับมัน.

    ในวิทยาศาสตร์สมอง เครือข่ายโหมดเริ่มต้น (default mode network) คือส่วนของสมองที่ทำงานเมื่อสมองอยู่ในภาวะพักผ่อน นี่คือเสียงพูดคุยในพื้นหลังหรือจิตใจที่ฝันกลางวันของมนุษย์ทั่วไป ในประเพณีโยคะ สิ่งนี้เรียกว่าวิกเชปา (vikshepa) ซึ่งหมายถึงการเสียสมาธิหรือจิตใจที่ล่องลอย  วิกเชปาต้องหยุดลงเพื่อให้ Samadhi เกิดขึ้น การศึกษาล่าสุดในด้านการวิจัยสมองโดยใช้ FMRI ได้แสดงให้เห็นว่า ในผู้ปฏิบัติสมาธิขั้นสูง เครือข่ายโหมดเริ่มต้น (default mode network) จะสงบลง เราไม่สามารถกล่าวได้ว่าผู้ปฏิบัติสมาธิขั้นสูงทุกคนไม่ประสบกับเรื่องราวความคิดที่ไหลต่อเนื่องในหัวอีกต่อไป แต่โดยทั่วไปแล้ว พวกเขาประสบกับมันน้อยลงมาก. 

  คำว่า “นิรวานา” หรือ “นิโรธา” (พุทธศาสนา), “นิรวิกัลปา” หรือ “อสัมปรัญญาตา” สามัธิ (ระบบเวทหรือโยคะ), “มอกชา” (ฮินดูศาสนา, จายนศาสนา และซิกข์ศาสนา), “เฮสิคาซึม” (คริสต์ศาสนาแบบนักบวชหรือแบบลึกลับ), ฟานา (ซูฟี) และ เคนโช (เซน) ทั้งหมดล้วนหมายถึงการหยุดยั้งความผันผวนอัตโนมัติของจิตที่มีขีดจำกัด ซึ่งก่อให้เกิดการยึดติด ปาตันจาลีกล่าวว่า Samadhi คือ “Chitta Vritti Nirodha” — การหยุดยั้งการพันกันของจิตสำนึกกับวังวนที่ผันผวนของจิตใจ การหยุดนิ่งนี้ไม่ได้หมายความว่าคุณจะอยู่ในภาวะสมองตายหรือสิ่งใดที่คล้ายคลึงกัน; จิตเพียงแต่หยุดผลิตความคิดที่ขัดขวางการมีอยู่ของคุณ (วริตติหรือเคลชาไม่ถูกผลิตขึ้นอีกต่อไป) ในชีวิตประจำวัน จิตยังคงทำงานอยู่ และความจำ เหตุผล สติปัญญาขั้นสูง และโครงสร้างอัตตาของคุณยังคงทำงานต่อไป จิตใจกำลังรอคอยที่จะถูกใช้งานเหมือนผู้รับใช้ที่ซื่อสัตย์ เช่นเดียวกับที่ตาเห็น หูได้ยิน และระบบประสาททั้งหมดยังคงทำงานตามปกติ จิตใจก็ยังคงทำงานอยู่ แต่เราไม่ระบุตัวตนกับมัน ตัวตนที่จำกัดนั้นไม่ใช่อะไรอื่นนอกจากความชอบที่ไม่รู้ตัวต่อสิ่งอื่นนอกเหนือจากสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในขณะนี้ หากจิตไม่ถูกจำกัดโดยการระบุตัวตนกับอัตตา มันก็แยกไม่ออกจากความเป็นจริงอันยิ่งใหญ่ จิตหนึ่งเดียวที่หากปราศจากมันแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นใดดำรงอยู่.

    ความสงบนิรันดร์จะเกิดขึ้นเมื่อการระบุตัวตนกับโครงสร้างของตนเองในฐานะหุ่นยนต์สิ้นสุดลง และความตระหนักรู้ในฐานะพื้นฐานแห่งความเป็นจริงจะตื่นขึ้นมาด้วยตนเอง เมื่อการระบุตัวตนสิ้นสุดลง นั่นหมายความว่ากิจกรรมของหุ่นยนต์ก็จะสิ้นสุดลงตามไปด้วย ในขณะที่รูปแบบเดิมๆ จะสูญเสียพลังงานไป เมื่อพัดลมที่ถูกถอดปลั๊กออกแล้วก็ต้องใช้เวลาในการดับลง และเราต้องยังคงตื่นตัวอยู่เสมอว่าเราจะไม่เปิดมันกลับมาอีก โดยการทำตามรูปแบบเดิมๆ จนกว่าเส้นทางพลังงานใหม่ๆ จะถูกสร้างขึ้นขึ้นมาได้ เมื่อพลังงานได้รับการปลดปล่อยจากรูปแบบเดิมๆ โครงสร้างพลังงานใหม่ๆ ก็จะเติบโตขึ้น (ต้นไม้แห่งชีวิตหรือดอกบัวภายใน) และในที่สุดก็ไม่จำเป็นต้องใช้ความพยายามอีกต่อไป เมื่อพลังงานไหลผ่านทางที่ทนต่อแรงต้านน้อยที่สุด เช่นเดียวกับน้ำที่ไหลผ่านรูขุมขนของลำห้วยที่ถูกแกะสลักอย่างสวยงาม เมื่อพลังงานไหลจากรากไปยังยอดใบไม้แล้วคนๆ นั้นจึงกลายเป็นสะพานแห่งชีวิตที่เชื่อมโยงระหว่างโลกแห่งการเปลี่ยนแปลงและพื้นฐานที่แท้จริงของความเป็นทุกอย่าง นี่คือสิ่งที่อาจารย์ทางจิตวิญญาณเรียกว่า สมาธิซาฮาจา หรือ สมาธิที่อยู่ร่วมกับกิจกรรมของมนุษย์ทั้งหมด ไม่แยกตัวออกจากกิจกรรมเหล่านั้น สมาธิแบบนี้สามารถทำให้เรา “อยู่เฉยและรู้” และ “อยู่เคลื่อนไหวและรู้” ได้ในเวลาเดียวกัน โดยยอมรับว่าจิตที่จำกัดเพียงอย่างเดียวเท่านั้นที่ก่อให้เกิดความสองส่วนระหว่างความสงบและกิจกรรม การเป็นสมาธิแบบไม่มีสภาวะหรือสมาธิที่เปิดกว้างนี้คือสิ่งที่ คริสนามาริตตี เรียกว่า “ความตระหนักที่ไร้ความเลือก”.